In een digitale economie is het bezit van data een waardevol goed, dat in sommige sectoren reeds als ruilmiddel wordt gebruikt voor het bekomen en het gebruik van immateriële activa, doorgaans software applicaties, en diensten.

Hiervoor hebben organisaties reeds zwaar in geïnvesteerd; niet enkel voor de aankoop en ontwikkeling van systemen, maar ook in de nodige research daarvoor.

Immers, op basis van data kan men inzichten hebben in een bepaald onderwerp om gevolgen te voorspellen, beslissingen te nemen met een relatief gering risico, de klantenervaring verbeteren, etc.

Momenteel wordt er gedacht aan het beschermen van data als intellectuele eigendom.

Een dergelijke wetgeving blijkt bijvoorbeeld reeds te bestaan in Azië, of in ieder geval men is er reeds mee bezig.

Het doel is om de bescherming en het te gelde maken van data mogelijk te maken.

Maar wat zijn de gevolgen van het intellectueel beschermen en het te gelde maken van data; zie hiervoor bij bekende social media platforms.

Social media platforms monetiseren momenteel de data van hun gebruikers. Het gaat doorgaans om de verkoop van advertentieruimte aan geïnteresseerde adverteerders.

De advertentieruimte wordt dan samen met een tijdslot ter veiling aangeboden aan de meest biedende koper.

Hetgeen voor de potentiële koper interessant is is de zekerheid dat zijn gespendeerd budget een welbepaald doelpubliek bereikt, hetgeen niet steeds het geval is bij het gewoon kopen van bijvoorbeeld advertentieruimte in een dagblad.

Deze blog handelt enkel over de benoemde rechtsinstrumenten voor de bescherming van intellectuele eigendom; gewone contractuele afspraken, zoals voor handelsgeheimen, tussen partijen vallen hier niet onder.

Data als intellectuele eigendom

Momenteel wordt intellectuele eigendom beschermd door het auteursrecht, het recht inzake tekeningen en modellen en natuurlijk ook octrooien.

Zonder in detail te treden vereisen deze beschermingsmaatregelen voorwaarden waaraan het te beschermen goed of idee dient te voldoen.

Bij data valt dit moeilijk aan te tonen.

Man zou de bescherming van data misschien kunnen laten vallen onder het auteursrecht, zoals men dat ook met software doet.

Maar quid wanneer het gaat om data dat verrijkt is met door een AI-Systeem zelf gecreëerde inzichten, en deze inzichten ook persoonsgegevens bevatten?

Kan men dan gepersonaliseerde data laten beschermen met een van de bestaande beschermingsmiddelen?

Een antwoord op deze vraag zal vermoedelijk geval per geval moeten worden bekeken, omdat er vele elementen zijn die daarop een invloed kunnen hebben; zoals bijvoorbeeld de mogelijke aanwezigheid in de data van elementen die toelaten een natuurlijk persoon te identificeren, het creatieve – en het inventieve aspect in de data.

Commercialisatie van data

In de veronderstelling dat data toch kan beschermd worden door een van de bestaande manieren, dan rest de vraag welke data er commercialiseerbaar is en welke data niet.

Hiervoor dient men een onderscheid te maken tussen de verschillende soorten data.

Ruwe data

Ruwe data zijn de door machines en allerlei systemen opgenomen en gecapteerde onbewerkte gegevens.

Immers machines kunnen uit hun omgeving gegevens waarnemen en registreren. Deze gegevens zijn onbewerkt en ongefilterd. Het gaat dus m.a.w. om ongestructureerde feiten, afkomstig van sensoren, camerabeelden, logbestanden, clicks op een website, …, zonder toegevoegde waarde.

Deze ruwe gegevens bevatten geen elementen die kunnen wijzen op een “uitvinding” hetgeen vereist is voor een octrooi noch een “unieke uitdrukking of mening”, m.a.w. een creatief element, dat nodig is om te kunnen worden beschermd door het auteursrecht.

Die onbewerkte en ongefilterde gegevens kunnen in sommige gevallen wel persoonsgegevens bevatten, zoals afbeeldingen van mensen (fysieke en biometrische gegevens), spraak (de stem van mensen), etc., zonder dat deze mensen daarvoor toestemming hebben gegeven of waarvoor er een andere rechtsgrond voorhanden is om ze te verwerken.

Om die redenen zal in sommige gevallen ruwe data niet commercialiseerbaar zijn, tenzij er bijvoorbeeld toestemming voor wordt gegeven door de betrokkenen; hetgeen vanuit een praktisch standpunt weinig realistisch is.

Verwerkte data

Verwerkte data is data waarop analyses kunnen gebeuren of dat dienst kan doen om AI-Systemen te trainen.

Het gaat dus om data dat reeds onderhanden werd genomen; bijvoorbeeld allerlei controles heeft ondergaan, zoals het uitfilteren van ongewenste elementen, het verwijderen van verschillende soorten van schrijfwijzen, …

Indien er bij deze controles de elementen werden verwijderd die een natuurlijke persoon identificeren of kunnen identificeren, dan zou deze categorie van data misschien wel commercialiseerbaar kunnen zijn.

Echter deze categorie van data heeft voor gebruikers doorgaans weinig toegevoegde waarde, omdat ze bijvoorbeeld geen inzichten en conclusies bevat.

Dataproducten

Onder dataproducten wordt verstaan data waar inzichten in te vinden zijn, bijvoorbeeld over een bepaald onderwerp.

Bijvoorbeeld het rijgedrag van mensen in verschillende soorten van omgevingen, steden, buiten de bebouwde kom, autosnelwegen, etc. , of het surfgedrag van mensen; m.a.w. we praten over een soort datamart die is onderverdeeld in cohorten of categorieën.

Bijvoorbeeld kan een dataproduct het inzicht geven dat naargelang de leeftijds-, of opleidingscohort van de websitebezoeker deze meer of minder geneigd is een bepaald soort content te consumeren.

Ook zou het bijvoorbeeld kunnen gebeuren doordat de database waarin de data wordt aangehouden een inventieve of creatieve structuur heeft, en daardoor bijvoorbeeld kan vallen onder het auteursrecht.

Wanneer deze dataproducten geen gegevens bevat die een natuurlijk persoon identificeert of kunnen identificeren dan zouden deze dataproducten een commercialiseerbaar goed kunnen zijn indien het toegevoegde waarde heeft voor de koper.

Bijvoorbeeld voor een verzekeraar van medische polissen kan het interessant zijn om te weten welke categorie van personen het meeste risico lopen om een langdurige hospitalisatie te hebben.

De meeste verzekeraars zullen reeds de beschikking hebben over dergelijke informatie, maar dan van hun eigen klanten.

Medische verzekeraars zouden ook onderling, via een onderlinge licentie, dergelijke informatie met elkaar kunnen delen; in welk geval we te maken hebben met de commercialisatie van een dataproduct tussen medische verzekeraars.

Dat dit geen fictie is toont o.a. enkele gevallen uit 2014 aan; van o.a. een grote Belgische en een Nederlandse bank.

Dus onder bepaalde omstandigheden, nl. wanneer het data product geen persoonsgegevens bevat, zouden dataproducten wel commercialiseerbaar kunnen zijn; maar met de huidige instrumenten nog niet als intellectuele eigendom kunnen worden beschermd.

Rest nog te weten via welk mechanisme de bescherming kan gebeuren, een octrooi of het auteursrecht?

Ons inziens lijkt geen enkel van de twee mechanismen hiervoor in aanmerking te komen, omdat data een levend goed is dat constant wijzigt, o.a. door verrijking van de data en de daaruit voortvloeiende mogelijkheden die het zal bieden, terwijl de bestaande mechanismen eerder ingesteld zijn op een statisch goed.

Data dat statisch blijft zal immers vrij snel haar commerciële waarde verliezen, waardoor het nog weinig interessant is om er een licentie op te nemen.

Je zou het kunnen vergelijken met de aankoop van een mailinglijst. De meeste gegevens in zo’n lijst blijken in de praktijk vaak verouderd, en dus van weinig waarde, te zijn.

Rest momenteel als enige mogelijkheid, namelijk via een onderhandse overeenkomst, maar dit is niet hetzelfde als een bescherming onder de klassieke instrumenten voor intellectuele eigendom.

Conclusie

Data zal vroeg of laat een publiek beschermd monetiseerbaar goed worden.

Enkel de tijd zal uitmaken hoe dit precies zal gebeuren, en welke garanties er zullen worden geboden op het vlak van de bescherming van persoonsgegevens.

De huidige middelen bieden weinig rechtszekerheid, noch voor de burgers noch voor de organisaties die te maken hebben met de verwerking van data, wegens het dynamische karakter van data.

Immers, de toekomstige economie zal meer en meer een data-economie zijn, die steunt op een “gratis” inkomstenmodel.

In de materiële economie worden mensen immers stilaan meer en meer vervangen door machines, zoals AI-Systemen en robots, waardoor zij minder ruilmiddelen zullen ontvangen die nodig zijn om goederen en diensten te kunnen kopen. Dit zal tot gevolg hebben dat aanbieders van goederen en diensten genoodzaakt zullen zijn om hun goederen en diensten “gratis” aan te bieden, uiteraard in ruil voor de monetiseerbare data van hun gebruikers of “kopers”.

Anders gezegd, data wordt, en in feite is het dit reeds in bepaalde sectoren van de economie, een ruilmiddel voor het verkrijgen van goederen en diensten.

Referenties

Deze blog is gebaseerd op verschillende bronnen, waaronder:

Verschillende nieuwsberichten uit België en het buitenland.

Liga voor mensenrechten, BBA kandidaat 7: Verkopen van Persoonsgegevens, 23/5/2014.

International Trademark Association, Data as an IP asset – Part 1, https://www.inta.org/wp-content/uploads/public-files/advocacy/committee-reports/20231206_Data-as-an-IP-Asset-report-1162023.pdf, november 2023.

Bloep, 4 januari 2026.